|
بی بی کوهسار و تفکرات مقدس از ایران باستان
در بلندای کوه های البرز مرکزی ، در پیچ و خم های جاده چالوس
شهرستان کرج ، در جنوب روستای خور و شمال شرقی روستای کندر و
غرب روستای کشار در ارتفاع 3850 متری کوه های پهنسار ،
زیارتگاهی است که اخیراً بنای تازه ای بر آن به نام بی بی
کوهسار استوار است کرده اند. ساختمان اولیه آن را در سال 1342
شخصی به نام حاج محمد ولی بنا بر خوابی که دیده بود بنا کرده
است. این مکان تا آن جا که نگارنده تحقیق کرده است از 200 سال
قبل هم مورد توجه و مکانی مقدس برای زائران بوده است. در اطراف
این مکان مقدس چمن های سبز و گل های زرد وحشی طراوت خاصی ایجاد
کرده است و همه ساله در خرداد ماه با آب شدن برف ها زائران
زیادی جذب آن می شوند و از آب و هوای خوش آن بهره مند می
گردند.
مردمان روستاهای اطراف مثل کندر ، کشار ، خور و دیگر نقاط ،
دلیل مقدس بودن این مکان را بدان جهت می دانند که خواهران امام
رضا ( ع ) به نام بدرالنساء و زرین قمر که از دست اعمال حاکمان
وقت در حال فرار بودند برای رهایی از آن ها به این صخره سنگ
پناه می آوردند و به جای گفتن « یاهو » « یا الله » می گویند :
« یا کوه » سپس کوه و سنگ می شکافد و آن ها را در دل خود جای
می دهد. دشمنان ضربه شمشیری بدانجا می زنند و شکافی پدید می
آید که امروز ترک خودگی موجود در سنگ نشان آن است. وصف این
اعتقاد را سال ها پیش در دوران کودکی از زبان مردمان سالخورده
شنیده بودم تا اینکه در مطالعه اعتقادات و آداب و آیین های
ادیان ایران باستان به نکته ای در این باره برخوردم که قابل
توجه است. بانو مری بویس محقق و زرتشت شناس انگلیسی در مقوله
ای به شش نقطه از مکان های اطراف یزد اشاره می کند که این گونه
باورها را دارند. پنج نقطه در کوه و یک نقطه در کویر که به
دلیل دور دست بودن دست نخورده باقی مانده اند. داستان این
زیارتگاه ها این چنین است که وقتی یزد گرد سوم پادشاه ساسانی
از دست اعراب می گریخت به شهر یزد پناه آورد. ملکه به همراه
فرزندانش هنوز از شهر نگذشته بود که از پای درآمد و فرزندان او
به کوه گریختند و در حال ناامیدی دعا کردند و کوه باز شد و آن
را در خود جای داد. در یکی از اماکن به نام ستی پیر ( سه پیر )
ملکه در هنگام ناپدید شدن در کوه چادرش لای صخره می ماند و
گویند این چادر تا 150 سال قبل موجود بوده است. این ها همه
یادآور اعتقادات مردم مورد زیارتگاه بی بی شهر بانو در شهر ری
است. موضوع آن نیز از این قرار است که : دختر یزد گرد به دست
اعراب می افتد و به مدینه برده می شود و به همسری امام حسین (ع
) درمی آید. وی بعد از واقعه کربلا از دست دشمنان می گریزد و
در ناامیدی به خداوند پناه می آورد ولی اشتباهاً به جای یاهو
گفتن می گوید یا کوه و کوه دهان باز کرده و او را زنده در خود
جای می دهد. تکه ای از چادر او بیرون می ماند و مردم قرن ها
بدان تبرک می جویند. اما حقیقت این داستان ها چه هست و چه نکته
ای را در خود جای داده اند و چگونه این اماکن مقدس به وجود
آمده اند قابل توجه است.
بنا بر تحقیقات بانو بویس و آقای باستانی پاریزی ، مکان های
مقدسی که به نام بی بی یا بانو و پیران خوانده می شوند ، مانند
: ( پیرپیران در آتشگاه کرج ) و نیز قلعه ها و پل هایی که کلمه
دختر را در اسم خود جای داده اند ؛ مثل پل دختر ، چهل دختر با
مجمع خدایان زرتشی ارتباط مستقیم دارد. کلمه شهر بانو در
شاهنامه به شاهزادگان پارتی اطلاق شده است و یا در موردی به
عنوان ملکه ایران. مثلاً اسفندیار خطاب به مادرش می گوید :
تو را بانوی شهر ایران کنم
به زور و بدل جنگ شیران کنم
در اساطیر ایران کلمه بانو برای الهه آب آناهید یا آناهیتا به
کار می رفته است. ارداوی سوره آناهیتا (
ardavi-sura Anaahita
) نام ایزد بانویی است که در آیین های ایران باستان بسیار با
اهمیت است. آناهیتا که به معنی پرقدرت ، بی آلایش و پاک است ،
ایزد بانویی است که تجسم زن جوان ، خوش اندام ، بلند بالا ،
بسیار زیبا و ویژگی های فراوان دیگر و نیز الهه باروری و عشق
است زیرا چشمه حیات از او می جوشد.
بانو بویس بر این عقیده است که احتمالاً در ری زیارتگاهی مربوط
به بانوی آب ها بوده است زیرا این زیارتگاه در پای کوه و چشمه
مقدس قرار دارد ( مثل پهنسار ). در قرن چهارم عبادت این
زیارتگاه منسوخ شد و جای خود را به همسر امام حسین ( ع ) داد.
که به عنوان یک زیارتگاه اسلامی مطرح شده است. پس می توان
نتیجه گرفت که زیارتگاه بی بی شهربانو و بانوی پارس و بی بی
کوهسار پهنسار همگی مانند هم با یک بن مایه اصلی یعنی محلی
برای برگزاری اعمال و نیایش بانوی آب ها ( آناهیتا ) پیوند می
خورد. مردم به خصوص زنان و دختران برای ادای حاجات و آرزوی
خوشبختی خویش به زیارت این اماکن می روند و با شادی و سرور دعا
می کنند.
ارتباط این مکان های مقدس با بزرگان و شخصیت های معصوم اسلامی
همانند همسر امام حسین ( ع ) در ری و یا خواهران امام رضا ( ع
) در پهنسار به دلیل این است که زرتشتیان برای بزرگان خود
مقبره بنا نمی کردند چون در آیین زرتشت به دلیل گناهکار بودن
انسان جسد او ناپاک است. اما بیشتر اعراب مقابری برای بزرگان
قوم خود بنا می کردند. زرتشتیان به خاطر اینکه مراکز مقدس خود
را باقی نگه دارند به گونه ای رنگ اسلامی بدان داده اند. یعنی
عبادتگاه های خود را به عنوان مقبره های شاهزادگان ایرانی ( بی
بی شهربانو که همسر امام حسین ( ع ) ) رنگ اسلامی داده اند تا
از گزند مهاجمین و تعصب مسلمانان در امان بماند. وجود آداب و
رسوم ایرانی در این اماکن و دور دست بودن این اماکن سرسبز و
خوش آب و هوا و به خصوص بانو دانستن آن مقابر دلیل ارتباط این
مکان ها با الهه آب ( آناهیتا ) است.
اما آیا منطقه پهنسار کرج که در این طبیعت بکر قرار گرفته مکان
مقدس زرتشتیان بوده است یا نه؟ هیچ شواهدی در این رابطه موجود
نیست. می توان چنان گمان کرد در این مکان به دلیل وجود افکار
، آداب و رسوم زرتشتی رایج در میان مردم و شواهد اعتقادی آن با
مکان های دیگر ، این نمونه را از روی نمونه های دیگر ساخته
باشند و احتمال دیگر آن است که این محل مکانی برای عبادت و
نیایش مردمان کوچ نشین و دامپرور بوده است که برای پرورش دام
ها به این ارتفاعات می آمدند و آن جا را برای برگزاری اعمال
مذهبی خود برمی گزیدند. وجود سنگ قبرهایی در اطراف بی بی
کوهسار دلیل بر این مدعا است. البته قدمت آن بیش از 6 و 7 قرن
نیست.
در پایان باید گفت که بی بی کوهسار پهنسار نمونه ای از تفکرات
و اعتقادات ایرانی است که در قالب و رنگ اسلامی شکل گرفته است.
این الهه ، الهه آب ها است که همه ساله در فصل بهار مردمان را
با شادی و سرور به سوی خود فرا می خواند اما آنان از حقیقت این
امر بی اطلاع هستند.
مهدی
عبداللهی - رحمت الله مصطفی
نشريه
هزاربند - بهار و تابستان 88 |
